Επικαιρότητα
Άρθρογραφία
Ψυχαγωγία

Η περιοχή του Μαυσωλείου του Γκουρ Εμίρ στη Σαμαρκάνδη

Το Μαυσωλείο του Γκουρ Εμίρ είναι ένα από τα καλύτερα δείγματα της μεσαιωνικής ανατολικής αρχιτεκτονικής και ένα από τα πιο σημαντικά μνημεία της περιόδου των Τιμουριδών.

μαυσωλείο Γκουρ Εμίρ Σαμαρκάνδη σχορετσανίτης

Του Γεωργίου Νικ.Σχορετσανίτη

Προς τα τέλη του δέκατου τέταρτου αιώνα, ο ηλικιωμένος Αμίρ Τιμούρ, παρέδωσε το θρόνο στον εγγονό του Μοχάμεντ Σουλτάν τον οποίο και έχρισε επίσημο διάδοχό του. Ο νεαρός γεννήθηκε στα 1376 και ήταν γιός του Τζαχανγκίρ του μεγαλύτερου γιού του Τιμούρ, επομένως είχε όλες τις προϋποθέσεις για αυτό το αξίωμα, το τίτλο δηλαδή του Χαν. Στα 1399, λοιπόν ο Τιμούρ φεύγοντας για την  επταετή εκστρατεία του, έχρισε τον εγγονό του διάδοχο και κυβερνήτη της Σαμαρκάνδης. Τα δύο μεγαλύτερα παιδιά του, ο Τζαχανγκίρ και ο Ομάρ Σεΐχ, είχαν ήδη πεθάνει. Προφανώς ο Τιμούρ δεν εμπιστεύονταν το γιό του Miranshah, ενώ ο τέταρτος γιός του  Shahruhήταν μικρότερος ηλικιακά από τον Μοχάμεντ Σουλτάν.

Όλα έδειχναν ότι ο Μοχάμεντ Σουλτάν θα εξελισσόταν σε ένα ικανό κυβερνήτη, άξιο αντικαταστάτη του ικανότατου παππού του. Ατυχώς όμως  ασθένησε ξαφνικά και την άνοιξη του 1403 πέθανε στο Ιράν. Ο θάνατός του ήταν μεγάλη τραγωδία για τον Τιμούρ, ο οποίος μαυσωλείο Γκουρ Εμίρ Σαμαρκάνδηαποφάσισε να θάψει τον εγγονό του μέσα στην πόλη της Σαμαρκάνδης.Κοντά στο μαυσωλείο Rukhabad, υπήρχε ένα σύμπλεγμα που περιελάμβανε ένα μεντρεσέ και ένα κανάκα για τους περιπλανώμενους σούφι.Οι δύο αυτές δομές μοιράζονταν την ίδια αυλή με ψηλούς τοίχους πέριξ και τέσσερις μιναρέδες στις γωνίες.

Η κατασκευή του τάφου του Μοχάμεντ Σουλτάν ξεκίνησε από τον εμίρη Τιμούρ το φθινόπωρο του 1404. Η κρύπτη του σώματος του εγγονού του τοποθετήθηκε στο νότιο τμήμα της εσωτερικής αυλής του συγκροτήματος. Πάνω ακριβώς από την κρύπτη, ανεγέρθηκε το μαυσωλείο που πήρε το όνομα Γκουρ Εμίρ, που μεταφράζεται ως ο τάφος του Εμίρη.Τον Φεβρουάριο όμως του  1405, μόλις έξι  μαυσωλείο Γκουρ Εμίρ Σαμαρκάνδημήνες μετά από τα θεμέλια του μαυσωλείου, ο Τιμούρ αρρώστησε και πέθανε στην πόλη της Otrar κατά τη διάρκεια μιας στρατιωτικής εκστρατείας. Στο θρόνο ανέβηκε ο εγγονός του, Χαλίλ Σουλτάν, με διαταγή του οποίου το νεκρό κορμί του Τιμούρ μεταφέρθηκε και θάφτηκε επίσης εδώ.

Το Μαυσωλείο του Γκουρ Εμίρ,  είναι ένα από τα καλύτερα δείγματα της μεσαιωνικής ανατολικής αρχιτεκτονικής και ένα από τα πιο σημαντικά μνημεία της περιόδου των Τιμουριδών. Στην πραγματικότητα, κατά τη διάρκεια της ζωής του ο Τιμούρ είχε ήδη ετοιμάσει τον τάφο του στο συγκρότημα Dorus Saodat μαυσωλείο Γκουρ Εμίρ Σαμαρκάνδηστη Σαχριζάμπ, ένα μαυσωλείο δίπλα σε εκείνο του γιου του Τζαχανγκίρ,ο οποίος απεβίωσε σε μικρή ηλικία.
 

Αλλά αυτό το μαυσωλείο έμεινε κενό.Κρυφά προκειμένου να  αποφευχθεί η σύγχυση στον στρατό, το σώμα του Τιμούρ μεταφέρθηκε στη Σαμαρκάνδη, όπου έλαβε χώρα η επίσημη κηδεία του. Οι ιστορικοί του μεσαίωνα περιγράφουν το εσωτερικό του μαυσωλείου του κατά τη διάρκεια της κηδείας ως εξής: "Πάνω στον τάφο έβαλαν τα ρούχα του, στους τοίχους κρέμασαν όλο τον οπλισμό του, όλα ήταν διακοσμημένα με πολύτιμους λίθους και επιχρυσωμένα. Χρυσοί και ασημένιοι πολυέλαιοι ήταν κρεμασμένοι από το ταβάνι σαν αστέρια στον ουρανό… Το πάτωμα ήταν καλυμμένο με μετάξι και βελούδινα χαλιά".

Το μαυσωλείο εντυπωσιάζει με την αρμονικότητα των αναλογιών του. Σε μια οκταεδρική βάση στέκεται ένα κυλινδρικό τύμπανο που ολοκληρώνεται με ένα μεγάλο τρούλο δώδεκα μέτρων καλυμμένο με πρασινωπή και μπλε επικάλυψη κεραμικών με ποικίλα διακοσμητικά μοτίβα. Το κατώτερο μέρος της δομής αποτελείται από μαρμάρινα φατνώματα. Στις αρχές του 19ου αιώνα, ισχυρή σεισμική δόνηση κατέστρεψε το πάνω μέρος του θόλου, αλλά αργότερα ανοικοδομήθηκε. Πάνω από την είσοδο του μαυσωλείου υπήρχε μια πλάκαμαυσωλείο Γκουρ Εμίρ Σαμαρκάνδη από μωσαϊκό με την ακόλουθη επιγραφή στα αραβικά: "Αυτός είναι ο τάφος του Αμίρ Τιμούρ Γκουραγκάν, Σουλτάνου του Κόσμου". Το 1905, η πινακίδα κλάπηκε και μετά από ένα χρόνο εμφανίστηκε στην Κωνσταντινούπολη και στη συνέχεια στο Βερολίνο… Οι ξύλινες πόρτες του μαυσωλείου καλύφθηκαν με χαρακτικά και ένθετα.

Το εσωτερικό του μαυσωλείου είναι αξιοσημείωτο για το μεγαλείο της διακόσμησης που φέρει. Οι τοίχοι τριγύρω ήταν καλυμμένοι με φύλλα από ημιδιαφανή όνυχα με ένθετα οφίτη. Στην κορυφή ένα γείσο με σταλακτίτες και μια σειρά από φράσεις από το Κοράνιο, σκαλισμένα σε μάρμαρο. Τα μαρμάρινα γλυπτά ήταν επιχρυσωμένα και καλύπτονταν με πετρώματα από λάπι. Θα πρέπει να επισημανθεί ότι το επίπεδο της μεσαιωνικής τέχνης της λιθοτεχνίας που παρουσιάζεται στο εσωτερικό του μαυσωλείου του Γκουρ Εμίρ, ήταν πολύ υψηλό. Ακόμη και τα δικτυωτά πλέγματα στα παράθυρα ήταν σκαλισμένα σε μάρμαρο. Ο τρούλος και τα σφαιρικά τρίγωνα ήταν διακοσμημένα με ζωγραφική πάνω σε χρυσό και πεπιεσμένο χαρτί.

Κάτω από τον τρούλο στο εσωτερικό του μαυσωλείου, βρίσκεται η τεράστια ταφόπλακα του Τιμούρ φτιαγμένη από νεφρίτη μαυσωλείο Γκουρ Εμίρ Σαμαρκάνδηπράσινου σκούρου χρώματος. Το 1740 τα στρατεύματα του Ναδίρ Σαχ από το Ιράν κατέλαβαν τη Σαμαρκάνδη, αφαίρεσαν  την πολύτιμο επιτύμβια πλάκα και τη μετέφεραν πίσω στο Σάχη, αλλά αυτός τον διέταξε να την ξαναπάει πίσω. Εύκολα σήμερα κάποιος μπορεί να δει ότι η ταφόπετρα είναι χωρισμένη στα δύο, πράγμα που σημαίνει ότι το ρήγμα στην πέτρα εμφανίστηκε κατά τη μεταφορά της στο Ιράν.

 

Κάτω από το δάπεδο του μαυσωλείου υπάρχει μια κρύπτη στην οποία οδηγείται κάποιος με τις ειδικές σκάλες. Στην κρύπτη υπάρχουν διάφοροι  τάφοι με επιτύμβιες στήλες σκαλισμένες σε λευκό και γκρίζο μάρμαρο.  Εκτός από τους τάφους του Μοχάμεντ Σουλτάν και του Τιμούρ, υπάρχουν οι τάφοι των γιων του Τιμούρ, Σαχ Ρούχ και Μιράν Σαχ, καθώς και ο τάφος του εγγονού του, Ούλουγκ Μπεγκ, ο οποίος αποκεφαλίστηκε με εντολή του γιου του, ο οποίος αγωνιζόταν απεγνωσμένα για την πολυπόθητη εξουσία. Δίπλα τους βρίσκεται ο τάφος του Μιρ Σαΐντ Μπαράχα, πνευματικού δασκάλου  και συμβούλου του Τιμούρ. Το 1941, υπό τη διεύθυνση του Ακαδημαϊκού Niyazov, ανοίχτηκαν οι τάφοι του Τιμούρ και του εγγονού του,Ούλουγκ Μπεγκ, για επιστημονικούς σκοπούς. Στα υπολείμματα των οστών του Ούλουγκ Μπεγκ, φάνηκε ότι τα οστά της τραχηλικής χώρας ήταν σπασμένα και ότι όταν θάφτηκε ήταν ντυμένος όπως ένας πολεμιστής της εποχής του. Το σώμα του Τιμούρ, ήταν κατάλληλα ταριχευμένο σε ανθεκτικό ξύλινο κατασκεύασμα.

Οι μύθοι γύρω από τον τάφο του Τιμούρ, δίνουν και παίρνουν. Οι πιο ηλικιωμένοι των πλησιέστερων  περιοχών,  τους προειδοποιούσαν όλους ότι τα λείψανα δεν έπρεπε να διαταραχτούν από την ηρεμία τους, ειδάλλως θα επακολουθήσουν μεγάλες και κυρίως ανεξέλεγκτες συμφορές. Όπως και με τον Ναδίρ Σαχ, που μόλις πήρε την επιτύμβια πλάκα στο Ιράν, πέθανε ξαφνικά ο γιός του, έτσι και τώρα μαυσωλείο Γκουρ Εμίρ Σαμαρκάνδηκαινούργιες καταστροφές στο προσκήνιο! Και πράγματι, το φέρετρο στον  τάφο του Τιμούρ ανοίχτηκε στις 21 Ιουνίου 1941 και την επόμενη μέρα, λένε με έκδηλη λύπη οι ηλικιωμένοι, άρχισε ο  Μεγάλος Πατριωτικός Πόλεμος του 1941-1945!

Βγαίνω κουρασμένος από τις απανωτά συγκεντρωμένες  πληροφορίες, παραστάσεις και εντυπώσεις από το μαυσωλείο του τρομερού Ταμερλάνου.  Η μέρα είναι καλή και σήμερα, το πλήθος συνεχίζει να συσσωρεύεται ακάθεκτο παράλληλα με τους όχι απαιτητικούς ζητιάνους στις γωνιές και τις εισόδους των θρησκευτικών δομών, κι ο σκληρότερος ανατολίτης πολεμιστής αναπαύεται μακάριος στον πραγματικό του πια τάφο. Προσπαθώ απεγνωσμένα να καταγράψω κι εδώ εντυπώσεις μαυσωλείων, τζαμιών και μεντρεσέδων, κι ονόματα εν πρώτοις ιστορικά, και κατά δεύτερο λόγο μυθιστορηματικά από όποια γωνία ορώμενα. Ξέρω καλά ότι προϊόντος του χρόνου "… οι εικόνες θα πολλαπλασιάζονται. Από μέσα τους βγαίνουν το ένα μετά το άλλο τα κείμενα. Αυτά που έγραψα κι αυτά που γράφονται πρώτα στην οθόνη του νου και περιμένουν την ώρα για να τυπωθούν. Όπου προλάβουν, προτού γίνουν σκόνη…", όπως πολύ σωστά παρατηρεί ένας ταξιδευτής και  αγαπημένη μορφή ετούτων των χωμάτων και παραλλήλων, ο Γιώργος Βέης, στο "Μανχάταν - Μπανγκόκ" του.

Τώρα η παρουσία του είναι άκρως ασφαλής για τους συγκεντρωμένους στα πέριξ, είναι σίγουρα ανήμπορος για περιττούς εκδικητικούς αποκεφαλισμούς και μάταιες ανεγέρσεις τρομακτικών πυραμίδων με συσσωρευμένα χιλιάδες ανθρώπινα γδαρμένα κρανία. Γιατί το  1393 με την κατάκτηση του Ισφαχάν έδωσε εντολή να σχηματισθεί μια γιγαντιαία πυραμίδα με εβδομήντα χιλιάδες κρανία. Τον ίδιο χρόνο, λίγους μήνες αργότερα, στη Βαγδάτη χρησιμοποίησε ενενήντα χιλιάδες κρανία για να κάνει τοιουτοτρόπως εντονότερη την παρουσία και φυσικά τη δύναμή του σ’ αυτή την πόλη αλλά και στις άλλες που θα ακολουθούσαν, ενώ στο Δελχί λέγεται ότι παρέμεινε ικανοποιημένος με τις ογδόντα χιλιάδες και σταμάτησε εκεί.

Καταλληλότερος, φοβάμαι, να απολογηθεί και εξομολογηθεί για όλες αυτές τις περιττές ενέργειες από τον "Ταμερλάνο" τουΈντγκαρ Άλλαν Πόε, μάλλον δεν υπήρχε! Ενώ εξομολογείται τις αμαρτίες του στον πνευματικό του ιερέα, ο αφηγητής Ταμερλάνος λέει ότι θα ήθελε αλλά δεν αναμένει συγχώρεση για την περηφάνια του και τα δυσάρεστα αποτελέσματά της και εναποθέτει γι αυτό τις ελπίδες του όχι στους ανθρώπους, αλλά μόνο στο Θεό. Η δόξα και οι επιτυχίες του έχουν παρέλθει και οι μέρες της νεότητάς του πέρασαν ανεπιστρεπτί, τότε που εγκατέλειψε τη νεαρή γυναίκα γιατί υπήρχαν άλλες προτεραιότητες και κυρίως η ηδίστη ενασχόλησή του με την εξουσία. Και καθώς μεγαλώνει πια και φτάνει στο νεκροκρέβατό του,  βλέπει πως έχασε τη μοναδική νεανική του ηλικία, με ότι αυτό συνεπαγόταν.

Παρά το γεγονός ότι ο πραγματικός Ταμερλάνος  ήταν μουσουλμάνος και όχι Ρωμαιοκαθολικός, ο Πόε εκμεταλλεύτηκε έξυπνα τη ρομαντική ιδέα  να τον θέτει σε μια πιο δυτικότροπη θρησκευτική κατάσταση, έτσι ώστε να μπορέσει να ομολογήσει τις  νεανικές του αμαρτίες σε ρωμαιοκαθολικό ιερέα σε ένα δραματικό μονόλογο-ποταμό, με έντονα τα στοιχεία της συσσωρευμένης τόσες δεκαετίες λύπης  και της μετάνοιάς του στην ηλικία των γηρατειών του.

Αφήνω αυτόν τον Ταμερλάνο στο  ομώνυμο ποίημα του Έντγκαρ Άλλαν Πόε, να συνεχίσει την εξομολόγησή του  στον πνευματικό του ιερέα, να του δείξει την πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας του και να του υμνήσει τη δόξα της, αλλά παράλληλα και τη μοναξιά της: "…Τη Σαμαρκάνδη τώρα κοίταξε τριγύρω σου!/Δεν είναι ρήγισσα της γης; Με υπερηφάνεια/Ανώτερη όλων των πόλεων; Με τα πεπρωμένα τους/Όλα στο χέρι της; Μέσα σε όλες/Τις δόξες που είδε ο κόσμος/Δε στέκει αυτή αρχοντική και μόνη;". (Look 'round thee now on Samarcand! /Is she not queen of Earth? her pride/ Above all cities? in her hand/Their destinies? in all beside,/Of glory which the world μαυσωλείο Γκουρ Εμίρ Σαμαρκάνδηhath known/Stands she not nobly and alone?).

Ο Ταμερλάνος, το επικό ποίημα του Έντγκαρ Άλλαν Πόε  (EdgarAllanPoe) δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1827 στη συλλογή "TamerlaneandotherPoems", ένα μικρό βιβλιαράκι σε πενήντα μόνο αντίτυπα χωρίς το πραγματικό του όνομα, αλλά με το ψευδώνυμο "ABostonian". Το ποίημα ακολουθεί τον πολέμαρχο και κατακτητή του 14ου  αιώνα Τιμούρ Λένγκ ή Ταμερλάνο, αν και δεν είναι ακριβές όπως εύκολα μαντεύεται από ιστορικής άποψης. Ο Ταμερλάνος φαίνεται πως έκανε τα αδύνατα δυνατά προκειμένου να κερδίσει την πολυπόθητη εξουσία. Στο νεκροκρέβατό του, όμως, λυπάται για την απόφαση να δημιουργήσει "ένα βασίλειο σε αντάλλαγμα για μια εγκαταλελειμμένη και ραγισμένη καρδιά’’.

Τα κύρια θέματα του "Ταμερλάνου", είναι η ανεξαρτησία, η υπερηφάνεια, καθώς και η απώλεια και η εξορία. Πιθανόν ο Έντγκαρ Άλλαν Πόε να ωθήθηκε στη συγγραφή του εν λόγω ποιήματος λόγω κάποιας προσωπικής  ερωτικής απογοήτευσης, χωρίς όμως να είναι κάτι σίγουρο και τεκμηριωμένο, όπως ήταν άλλωστε ολόκληρη  η ζωή και ο θάνατός του, τόσους αιώνες μετά τον σκληροτράχηλο ανατολίτη πολεμιστή. Στο ποίημα συζητά επίσης θέματα που χρησιμοποίησε κατά κόρον  και ενεπλάκη με κάποιο τρόπο σε όλη του τη ζωή, συμπεριλαμβανομένων της επίμονης τάσης του για αυστηρή αυτοκριτική και τον συνεχή αγώνα του προς την δύσκολη  τελειότητα. Πιθανόν επίσης να ταυτίστηκε με κάποια ίσως έννοια με τον τίτλο του ποιήματος, αφού ήταν γνωστό ότι χρησιμοποιούσε το ψευδώνυμο "Ταμερλάνος" μερικές φορές στη λογοτεχνική του ζωή. Κάπου προς το τέλος του ποιήματος ο "Ταμερλάνος" του Πόε, αναγνωρίζει το πεπερασμένο της ανθρώπινης ματαιοδοξίας και δείχνει να συμβιβάζεται με τους ανελέητους νόμους της αδηφάγου ιστορίας:  "…Πάτερ μου το πιστεύω απόλυτα/Το γνωρίζω γιατί ο θάνατος που έρχεται/Από μακρινά μέρη ευλογημένα/όπου δεν σε ξεγελάει τίποτα/Τη σιδερένια πύλη του άφησε μισάνοιχτη/Κι ακτίνες ανείπωτης αλήθειας/Αστράφτουν διαπερνώντας την Αιωνιότητα/Το πιστεύω, λέω, πως ο Δαίμονας έχει στημένο/Ένα δόκανο για κάθε δρόμο του ανθρώπου…".

Η ανεπανάληπτη αλκή της νεότητας, η τεκμηριωμένη απήνεια του χαρακτήρα του, το ανεκλάλητο του βλέμματός του, ο άρρατος και ανοικτίρμονας νέος και μεσήλικας ανατολίτης πολεμιστής, ο άτρεπτος στις διοικητικές και πολεμικές αποφάσεις και ενέργειές του, ουδαμώς υπενθυμίζονται ή υποδηλώνονται έστω κατά τι στο κείμενο από την ατυφία του βλέμματος ετούτου του ηλικιωμένου, η μετάγνοια τώρα είναι εμφανής, διακρίνονται ίσως κάποια ψήγματα ανίκανης μεγαληνορίας στην όλη του παρουσία του, ενώ προς το τέλος εμφιλοχωρούν τεχνηέντως υποψίες δείλαιου νιχιλισμού, υπενθυμίζοντάς μας εκ νέου ότι η πραγματικότητα μερικές φορές έχει δύο όψεις, όπως άλλωστε και οι άνθρωποι!

Το ιερό Rukhabad, είναι μία από τις πρώτες κατασκευές που παρέμειναν ανέπαφες στη Σαμαρκάνδη από την εποχή του Τιμούρ. Πρέπει μαυσωλείο Γκουρ Εμίρ Σαμαρκάνδηνα χτίστηκε γύρω στη δεκαετία του ’80 του 14ου αιώνα, κοντά στο μαυσωλείο τουΓκουρ Εμίρ. Μια θαυμάσια σκιερή λεωφόρος και ένας δρόμος στρωμένος με μαρμάρινες πλάκες, χρησιμοποιούνται για τη σημερινή σύνδεση των δύο αυτών γειτονικών αρχιτεκτονικών κατασκευών.

Το μαυσωλείο χτίστηκε πάνω από τον τάφο του γνωστού μυστικιστή της Σαμαρκάνδης, Sheikh Burhan ad-din Srgaji. Ο Burhan ad-din Srgajiήταν μέλος μιας ομάδας δερβίσηδων και πέρασε τη ζωή του ως περιπλανώμενος προσκυνητής. Ο θάνατός του τον βρήκε στην Κίνα, όπου ήταν επικεφαλής των μουσουλμάνων του Πεκίνου, αλλά λίγο πριν πεθάνει ζήτησε απ’ το γιό του να τον θάψει στη  Σαμαρκάνδη. Ο Τιμούρ για να τιμήσει τη μνήμη του, διέταξε την  ανέγερση αυτού του μαυσωλείου πάνω από τον τάφο του.   Αυτό το μεγαλοπρεπές κυβοειδές κτίριο ολοκληρώνεται με ένα ημισφαιρικό θόλο που βασίζεται πάνω σε ένα τεράστιο οκτάεδρο. Το μαυσωλείο έχει τρεις εισόδους, τη βόρεια, τη δυτική και τη νότια είσοδο.
 

Το εσωτερικό του είναι εξαιρετικά απλό, ενώ οι τοίχοι καλυμμένοι με γύψινα αλάβαστρα και  μοναδικά πλακίδια. Μια ξυλόγλυπτη πόρτα του 19ου αιώνα, οδηγεί στον τάφο. Στα παλιά  χρόνια κοντά στο μαυσωλείο Rukhabad υπήρχε μια δεξαμενή, η λεία των επιφανειακών υδάτων της  αντανακλούσε τα αυστηρά περιγράμματα του κτιρίου και δίπλα ένα περίστυλο  τζαμί.

   Σύμφωνα με τον άραβα ταξιδευτή Ιμπν Μπατούτα, ο σεΐχης της Κεντρικής Ασίας  Burkhan ad-Din Sagardji, ήταν επικεφαλής όλων των μουσουλμάνων στο Πεκίνο, τον οποίο όμως συνάντησε κάποια στιγμή στη δεκαετία του 1330, όταν επισκέφτηκε τα μοναστήρια των σούφι στην Ινδία.  Οι γιοι του σεΐχη, καθώς και τα άλλα μέλη της οικογένειας Sagardji θάφτηκαν εδώ αργότερα, όπως και  η ‘’κινέζα πριγκίπισσα’’, η σύζυγος του σεΐχη Sagardji. Ο απαραίτητος, όπως για όλες τις περιστάσεις εδώ μύθος, λέει επίσης ότι κάτω από το θόλο υπάρχει ένα μεταλλικό κουτί με επτά τρίχες του Προφήτη Μωάμεθ, αυξάνοντας έτσι την ούτως ή άλλως ευρύτατα αποδεκτή ιερότητα του συγκεκριμένου χώρου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΧΕΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΦΟΡΩΝ

Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία και δημοσιεύματα

-Βέης Γιώργος: Μανχάταν-Μπανγκόγκ. Μαρτυρίες, μεταβάσεις. Εκδόσεις Κέδρος. Απρίλιος 2011. Αθήνα.
-Ζαφειροπούλου Σιμόνη: Στα βήματα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, 2300 χρόνια μετά. Εκδόσεις του Γένους Α.Ε., 2002  και Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη. 2010. Αθήνα.
-Μααλούφ Αμίν: Σαμαρκάνδη. Μετάφραση: Έρη Κανδρή. Εκδόσεις Ωκεανίδα. Απρίλιος 1989. Αθήνα.
-Μπατούτα Ιμπν: Ταξίδια στην Ασία και την Αφρική. 1325-1354. Εισαγωγή – Μετάφραση – Σημειώσεις: Σίσσυ Σιαφάκα. Εκδόσεις Στοχαστής.  Άνοιξη 2000. Αθήνα.
-Τιμούρ Λένγκ (Ταμερλάνος). Στα ίχνη του Τζένγκις Χαν. Παγκόσμια Πολιτιστική Εγκυκλοπαίδεια. BIOGRAPHIES. Οι μεγάλοι όλων των εποχών. Τόμος 15ος. Εκδόσεις ΔΟΜΗ Α.Ε. Αθήνα.
-Φυντανίδης Σεραφείμ: Απόδραση σε τέσσερις ηπείρους. Εκδόσεις Καστανιώτη. Νοέμβριος 2002. Αθήνα.
-Poe Allan Edgar: Ποιήματα-Κριτική-Επιστολές. Τόμος Α’ (Επιμέλεια έκδοσης: Μπεκατώρος Στέφανος). Εκδόσεις Πλέθρον. Ιανουάριος 2002. Αθήνα.

Ξενόγλωσση  βιβλιογραφία και δημοσιεύματα

-Akiner Shirin: Islamic people of the Soviet Union.  Keagan Paul International Ltd.  1983. London. U.K.
-Arapov Alexey: Historical monuments of Uzbekistan: Tashkent, Samarkand, Bukhara, Khiva, Shahrisabz. English translation: F. Hametgaleev. Publishing House of ‘’SANAT’’ magazine. PTH ‘’SMI-ASIA’’. 2008.  Tashkent-Moscow.
-Arapov A.V.: Samarkand. ‘’SMI-ASIA’’ (3nd edition). 2010. Tashkent. Uzbekistan.
-Bennigsen Alexandre, Wimbush S. Enders: Muslims of the Soviet empire: a guide.  C. Hurst & Co. (Publishers) Ltd. 1985. London. U.K.
-Brentjes Burchard: City, House and Grave. Symbolism in Central and South-Asian Architecture.  Environmental Design: Journal of Islamic Environmental Design Research Centre. 1984; S: 3-6.