Επικαιρότητα
Άρθρογραφία
Ψυχαγωγία

Οι αγώνες των Κρητικών έφεραν τα γράμματα στο νησί

Σημαντικά στοιχεία έρχονται στο φως μετά την εμπεριστατωμένη μελέτη  που έκανε ο εκπαιδευτικός Ζαχαρίας Καψαλάκης με αφορμή τη διδακτορική διατριβή του.

σχολεία τουρκοκρατία μεσαρά καψαλάκης

Αριστείδης Καναβάκης Μαθητής της δεκαετία του 1880 στο Δημοτικό Σχολείο Μαγαρικαρίου και λίγα χρόνια αργότερα δάσκαλος σε σχολεία της Μεσαράς

Της Κορίνας Καφετζοπούλου

Οι αγώνες και το αίμα των Κρητικών κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας και μετά την επανάσταση του 1821 είναι και ο λόγος που στην Κρήτη, από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, δημιουργείται ο θεσμός της εκπαίδευσης και τα πρώτα σχολεία στην Κρήτη.

Αιτία της δημιουργίας των σχολείων είναι τα  προνόμια τα οποία είχαν κατακτήσει οι Κρητικοί μετά από συνεχείς επαναστάσεις, που επέτρεπαν την ακώλυτη καλλιέργεια των γραμμάτων, σε αντίθεση με άλλες ιστορικές περιόδους, όπου εκπαίδευση και εκπαιδευτικοί βρίσκονταν υπό διωγμό.

Κάθε σχολείο, για να δημιουργηθεί, απαιτεί τον αριθμό των 30 παιδιών σύμφωνα με τους κανόνες της Δημογεροντίας Ηράκλειου.

Στα σχολεία φοιτούν στην πλειοψηφία τους αγόρια αλλά διστακτικά και κορίτσια κυρίως στις περιπτώσεις που δεν συμπληρώνεται ο  απαιτούμενος αριθμός μαθητών.

Είναι η εποχή που ο πληθυσμός χωρίζεται βάσει θρησκεύματος και όχι βάσει γλώσσας.

Εξάλλου η επίσημη γλώσσα είναι η ελληνική αλλά υπάρχει ο διαχωρισμός των Χριστιανών και των Μουσουλμάνων.

Όμως υπάρχουν περιπτώσεις, κατά τις οποίες τα παιδιά κάθονται όλα μαζί στην ίδια τάξη. Αυτό παρατηρείται κυρίως στις περιοχές όπου ο χριστιανικός πληθυσμός πλειοψηφεί και δεν υπάρχει οθωμανικό σχολείο.

Στο νομό Ηρακλείου και ιδιαίτερα στην περιοχή της Μεσαράς τα σχολεία είναι τριτάξια και η εκπαίδευση συνεχίζεται στο Κρητικό Γυμνάσιο,του Ηρακλείου.

Τα σχολεία της Μεσαράς το 19ο αιώναΤο πρώτο σχολείο που θα δημιουργηθεί κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας στη Μεσαρά είναι στην Πόμπια, το 1842, ενώ στην περιοχή σταδιακά θα αναπτυχθούν 30 σχολικές μονάδες.

Την ιστορία της εκπαίδευσης στη Μεσαρά καταγράφει στη διδακτορική διατριβή του ο εκπαιδευτικός Ζαχαρίας Καψαλάκης. Πρόκειται επί της ουσίας για μια τεκμηριωμένη ιστορική έρευνα δεκαετούς διάρκειας  ενώ απαιτήθηκε η  μελέτη  περισσοτέρων  από 2,5 εκ εγγράφων.

Ο κ. Ζαχαρίας Καψαλάκης μιλώντας στο MadeinCreta είπε απλά ότι ήταν αυτό που ήθελε να κάνει χρόνια, ο κύκλος της έρευνας του θα ολοκληρωθεί με την καταγραφή των σχολείων όλου του νομού Ηρακλείου. Για αυτό το σκοπό έχει συγκεντρωθεί υλικό που περιλαμβάνει 10 χιλ. έγγραφα.

Μιλώντας για το θέμα που ανέπτυξε στη διδακτορική διατριβή του με τίτλο: "Η εκπαίδευση στην περιοχή της Μεσαράς το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα", ανέφερε πως εκείνη την εποχή ουσιαστικά ξεκινά και η εκπαίδευση στο νησί.

Μέχρι τότε ήταν μια αφηρημένη έννοια, η Κρήτη διαρκώς βρισκόταν σε πόλεμο, ενώ και τα γράμματα τα μάθαιναν συνήθως τα αγόρια για να μπορούν να ψάλλουν.   

Εκείνη η περίοδος έχει πολλά αξιοσημείωτα, κυρίως εξαιτίας της νοοτροπίας της εποχής και απο τους έχοντες τα αξιώματα αλλά και απο τον απλό λαό. Το έργο του εκπαιδευτικού τρομερά δύσκολο. Ένα από αυτά είναι οι απουσίες των μαθητών κατά την περίοδο του τρύγου αλλά και της ελαιοκομικής περιόδου. Τα απουσιολόγια γεμίζουν ονόματα. Οι γονείς θέλουν βοήθεια και τα παιδιά τα παίρνουν μαζί τους. Είναι η περίοδος που θα ξεσπάσει πόλεμος μεταξύ των τοπικών κοινωνιών των εκπαιδευτικών και των δημογερόντων.

σχολεία τουρκοκρατία μεσαρά καψαλάκης

Όπως σημείωσε ο κ. Καψαλάκης η επιλογή του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, ως χρονολογία της ιστορικής έρευνας, είναι ενδεικτική της προόδου της εκπαίδευσης στην Κρήτη, όσο και στην περιοχή της Μεσαράς.

Είναι η εποχή που τα παλιά σχολεία καταργούνται και στη θέση τους ιδρύονται νέα, μεγαλύτερα, επιστημονικά πληρέστερα, αλλά κυρίως ελεγχόμενα για το τι διδάσκεται και το πώς διδάσκεται. Οι μέθοδοι διδασκαλίας εκσυγχρονίζονται, το μορφωτικό επίπεδο των δασκάλων βελτιώνεται σταδιακά, ενώ σύγχρονα σχολικά βιβλία βοηθούν το έργο των δασκάλων.Τα σχολεία της Μεσαράς το 19ο αιώνα

Οι Κρητικοί, Ελληνόφωνοι και Τουρκόφωνοι, στέλνουν τα παιδιά τους στο σχολείο για να μορφωθούν, ενώ η ελληνική γλώσσα κυριαρχεί πλέον παντού, τονώνοντας την εθνική συνείδηση των σκλαβωμένων χριστιανών.

Οι αντιπαραθέσεις

 Το μοναστηριακό ζήτημα ήταν ένα από τα κορυφαία θέματα του 19ου αιώνα και η πρώτη ουσιαστική προσπάθεια του προοδευτικού χριστιανικού στοιχείου, να αντιπαρατεθεί - φανερά πλέον - με το ντόπιο εκκλησιαστικό και κοινωνικό κατεστημένο. Οι μηνιαίες απολαβές των επαρχιακών δασκάλων του Τμήματος Ηρακλείου ήταν πολύ χαμηλές και κατώτερες άλλων κλάδων εργαζομένων στον ιδιωτικό τομέα. Η αντιμισθία όμως των δασκάλων στα υπόλοιπα Τμήματα της Κρήτης ήταν σαφώς χειρότερη.

Οι δυσκολίες

Οι κακοπληρωμένοι δάσκαλοι, έπρεπε να αντιμετωπίσουν νοοτροπίες επαρχιωτών, που σε καμιά περίπτωση δεν αποδέχτηκαν το σχολείο να επιβαρύνει οικονομικά τον ήδη φτωχό οικογενειακό κορβανά.

Οι συνθήκες διαβίωσης των εκπαιδευτών, καθώς η πορεία του δασκαλικού επαγγέλματος στα χωριά της Μεσαράς, φαντάζει δύσκολη, επίπονη και προβληματική τις περισσότερες φορές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν και παραδείγματα αγαστής συνεργασίας δασκάλων και τοπικών κοινωνιών. Και τούτο γιατί ο θεσμός του δασκάλου ήταν κάτι το καινούριο, κάτι το δύσκολο ίσως να γίνει ακατανόητο από ανθρώπους αγράμματους και σκλαβωμένους, γεγονός που πολλές φορές οδήγησε σε συγκρούσεις και δημιούργησε ανυπέρβλητα προβλήματα.

Το εύρος της συμμετοχής του μαθητικού πληθυσμού στην εκπαιδευτική διαδικασία είναι ανάλογο των προσπαθειών που καταβάλλονται για συστηματοποίηση και θεσμοθέτηση των εκπαιδευτικών ζητημάτων με την ίδρυση σχολείων, αλλά και της ποιοτικής αναβάθμισης της εκπαίδευσης, που στηρίζεται με νομοθετήματα και πολιτικές αποφάσεις της κεντρικής εξουσίας.

Τα συχνά επαναστατικά κινήματα και οι πολιτικές μεταβολές που απορρέουν από αυτά, επηρεάζουν άλλοτε θετικά και άλλοτε αρνητικά την πορεία της εκπαίδευσης. Οι μαθητές έρχονταν στο σχολείο αντιμέτωποι με πολύ περισσότερα πράγματα και όχι μόνο με τη διδασκαλία των μαθημάτων.

Η πειθαρχία, η ενασχόληση με ένα νέο αντικείμενο για την παιδική τους ηλικία, αυτό της μάθησης, η πειθαρχία στο σχολείο, η υπακοή στους αυστηρούς κανόνες της τάξης και στο δάσκαλο, η σκληρότητα των πειθαρχικών ποινών, η πίεση (και πολλές φορές καταπίεση) από πλευράς οικογενειών για συμμετοχή ή μη στα μαθήματα, αποτελούσαν ανασταλτικούς παράγοντες όχι μόνο μάθησης, αλλά και συμμετοχής στη σχολική ζωή.

Τα οικονομικά προβλήματα

Ενδιαφέροντα στοιχεία αντλούνται από το χειρόγραφο βιβλίο εσόδων και εξόδων που αφορά την κατασκευή του κτηρίου του σχολείου του Σίβα. Σ' αυτό υπάρχουν πολλά στοιχεία τόσο για τα έξοδα, όσο και για τις εισφορές των κατοίκων, προκειμένου να κτιστεί το παραπάνω σχολείο, στην περιοχή το έγγραφο φέρει την ημερομηνία 13 Νομεμβρίου 1863.

Παρά τις εισφορές, υπάρχει ένα σημαντικό οικονομικό έλλειμμα, γεγονός που αναγκάζει τους κατοίκους του χωριού να ζητήσουν τη συνδρομή της Δημογεροντίας Ηρακλείου. Στα έσοδα σημαντική συμμετοχή είχε η εκκλησία, η οποία φαίνεται να εκποίησε περιουσία της για τον παραπάνω σκοπό. Ακόμη οι κοντινές Ιερές Μονές Οδηγητρίας και Απεζανών, αλλά και κάτοικοι και ιερείς άλλων χωριών. Σημαντική είναι και είδηση για τη συμμετοχή στα έσοδα του σχολείου προσφορών έξι Μουσουλμάνων κατοίκων της περιοχής. Στα έξοδα περιλαμβάνονται και αυτά που αφορούν και τη μισθοδοσία του δασκάλου, αλλά και το φαγητό του. Επίσης χρήματα που δόθηκαν για πέτρες, σίδερα, πρόκες, τάβλες, ασβέστη κ.α.