Επικαιρότητα
Άρθρογραφία
Ψυχαγωγία

Τα δημόσια λουτρά της Μπουχάρας του 16ου αιώνα

Πριν μερικά χρόνια μια ομάδα αρχαιολόγων παρουσίασε κάποια πανάρχαια λουτρά στην Μπουχάρα που πιστεύεται ότι είναι ηλικίας άνω των 1000 ετών!

μπουχάρα λουτρά σχορετσανίτης

Η Ακρόπολη της Μπουχάρας σήμερα, όπως φαίνεται από την τεράστια πλατεία Ρεγκιστάν

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

Στη Μπουχάρα επέζησαν μερικά από τα πλέον ενδιαφέροντα μνημεία της μεσαιωνικής αστικής αρχιτεκτονικής. Ανάμεσά τους συγκαταλέγονται και τα, επονομαζόμενα, ανατολίτικα δημόσια λουτρά. Χτισμένα τον 16ο αιώνα, κάτω από τη διακυβέρνηση του Εμίρη Abdullah khan, έχουν βαθιά ριζωμένες παραδόσεις. Δίπλα στο εμπορικό κέντρο Toki Sarrafon υπάρχουν τα  λουτρά Hammomi-Sarrafon, και όχι πολύ μακριά από το εμπορικό κέντρο Toki-Tilpak-Furushon, βρίσκονται τα λουτρά Hammomi-Kord Bozori. Αυτά τα ημιυπόγεια λουτρά με τους θόλους τους μόλις πάνω από το επίπεδο του δρόμου, είναι μέρος μιας πολύ πυκνής ομάδας αρχιτεκτονικών δομών του  παλιού ιστορικού μεσαιωνικού κέντρου της πόλης της Μπουχάρας.

Δυστυχώς, η πάλαι ποτέ πλούσια εσωτερική διακόσμηση, τόσο χαρακτηριστική των ανατολικών λουτρών, δεν έχει διασωθεί στις δομές αυτές της πόλης. Ωστόσο όμως ο σχεδιασμός καθώς και η τεχνική τους προσέγγιση, έχουν μεγάλο ενδιαφέρον. Στην είσοδο των λουτρών Sarrafon, τα σκαλοπάτια οδηγούν σε μια μεγάλη αίθουσα χαλάρωσης και στο βεστιάριο, το δωμάτιο δηλαδή του γδυσίματος, της αφαίρεσης των ρούχων των πελατών.

Πέρα από αυτά είναι μια ακολουθία διαμερισμάτων κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Το παχύ στρώμα εδάφους τριγύρω και η χαμηλή θολωτή οροφή, παρέχουν καλή και αξιόπιστη θερμομόνωση. Το φως μπαίνει μέσα από μικρά ορθογώνια παράθυρα από ψηλά στην οροφή. λουτρά μπουχάρα σχορετσανίτηςΟι θάλαμοι των λουτρών συνδέονται μεταξύ τους με τοξωτά στενά περάσματα.

Η θερμοκρασία του ζεστού αέρα, θέρμαινε τους τοίχους και το δάπεδο ολοένα και περισσότερο, όσο προχωρούσε κανένας προοδευτικά προς το χαμάμ. Τα λουτρά  θερμαίνονταν από ένα σύστημα αγωγών ατμού κάτω από το πάτωμα.

Στους αρχαίους χρόνους το νερό για το πλύσιμο στα λουτρά προερχόταν από το διπλανό κανάλι  Shakhrud μέσω ειδικών κεραμικών  υδρορροών και θερμαίνονταν σε ένα λεβητοστάσιο. Κάθε τμήμα του λουτρού είχε δύο δεξαμενές, μια  για το ζεστό και την  άλλη για κρύο νερό. Ειδικές σκάφες χρησιμοποιούνταν για να αντλούν νερό από τις δεξαμενές. Υπήρχαν άνδρες και γυναίκες, συνοδοί στα λουτρά, που σαπούνιζαν και ξέπλεναν τους άνδρες και τις γυναίκες πελάτες, αντίστοιχα.

Όσοι επιθυμούσαν, θα μπορούσαν να έχουν ένα μασάζ, κόψιμο μαλλιών και ξύρισμα. Διατηρώντας την παλιά αρχιτεκτονική τους λουτρά μπουχάρα σχορετσανίτηςεμφάνιση, τα μεσαιωνικά λουτρά της Μπουχάρα θεωρούνται ακόμα και σήμερα, τεχνολογικά προηγμένα. Έπαιρναν νερό από το δίκτυο ύδρευσης της πόλης, το οποίο ζέσταιναν με φυσικό τρόπο και όχι με καυσόξυλα. Κατά τα λοιπά, οι αρχαίες παραδόσεις των ανατολίτικων λουτρών, διατηρούνται  ως εδώ,  πολύ καλά.

Πριν μερικά χρόνια, μια ομάδα αρχαιολόγων από το Ινστιτούτο Αρχαιολογίας της Ακαδημίας Επιστημών του Ουζμπεκιστάν που συμμετείχε σε ανασκαφές στο κέντρο της πόλης, παρουσίασε κάποια πανάρχαια λουτρά στην Μπουχάρα που πιστεύεται ότι είναι ηλικίας άνω των χιλίων ετών! 

Αρχικά, ο βασικός στόχος της ομάδας ήταν να αποκαταστήσουν εν μέρει ένα μισοερειπωμένο καραβανσεράι, ωστόσο  οι αρχαιολόγοι προχώρησαν σε μια εκπληκτική ανακάλυψη, όταν απροσδόκητα έφεραν στο φως ένα αρχαίο λουτρό για άντρες, το οποίον εικάζεται ότι καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς στα τέλη του 15ου αιώνα. Αρκετά τμήματα του λουτρού αποκαταστάθηκαν εδώ προοδευτικά, όπως η αίθουσα με τα λινά κλινοσκεπάσματα, ο χώρος που οι λουτρά μπουχάρα σχορετσανίτηςάντρες άλλαζαν τα ρούχα τους, η αίθουσα πλυσίματος, του μασάζ και το δωμάτιο του λασπόλουτρου.

Η Μπουχάρα είναι μια πόλη με ιδιαίτερη κουλτούρα στην κατανάλωση του  νερού σε όλους τους αιώνες της ζωής της. Κάποτε είχε δεκαοκτώ  δημόσια λουτρά, για άντρες και γυναίκες. Τα λουτρά πρέπει να τονίσουμε, ειρήσθω εν παρόδω, ότι δεν  χρησιμοποιούνταν για σκοπούς αμιγώς καθαρισμού του σώματος, αλλά και ως γεωγραφικός τόπος  διαπραγματεύσεων και ακόμα διενέργειας φιλοσοφικών συζητήσεων μεταξύ των θαμώνων. 

Ήταν το πρώτο μέρος το οποίο επισκέπτονταν οι θαμώνες όταν κατέφταναν στο   καραβανσεράι και βέβαια απαραίτητη προϋπόθεση για τα νεαρά κορίτσια πριν από το γάμο τους. Όσον αφορά τις παντρεμένες γυναίκες, εδώ ήταν το  τέλειο σημείο όπου θα μπορούσαν να συζητήσουν σχετικά με τη μόδα, την ομορφιά και την υγεία τους με τις άλλες γνωστές, φίλες, αλλά και άγνωστες. Τα λουτρά  της Μπουχάρας είχαν δωμάτια με διαφορετικές θερμοκρασίες και προσφέρονταν και για ιατρικές διαδικασίες και θεραπείες, όπως λουτρά με βότανα, λασπόλουτρα, ανανεωτικό και θεραπευτικό μασάζ. Ο μεγάλος ισλαμιστής  ιατρός Avicenna που αφιέρωσε κάποια χρόνια απ’ τη ζωή του εδώ σ’ αυτήν την μυθική πόλη, με τη βοήθεια του λουτρού θεράπευε την παράλυση, την αδύναμη πέψη, τους  πονοκεφάλους και τις ημικρανίες, την αϋπνία και τη μελαγχολία, και μάλιστα χρησιμοποιούσε τα λουτρά ως μέσον για την πολυπόθητη  αύξηση της ελαττωμένης λίμπιντο στους άντρες.

Τα τεχνικά χαρακτηριστικά των αρχαίων λουτρών της Μπουχάρας, είναι άξια θαυμασμού και δεν έχουν ακόμα μελετηθεί επαρκώς από τους επιστήμονες. Από την άποψη της μηχανικής, υπήρχε αναπτυγμένο ένα μοναδικό σύστημα θέρμανσης που χρησιμοποιούσε συνηθισμένο ξύλο, με διάφορες θερμοκρασίες κάτω από το δάπεδο και σφαιρικές οροφές για την πρόληψη της ασφυξίας των θαμώνων, σε ένα σύμπλεγμα πολλών συνεχόμενων δωματίων.

Τα πλέον γνωστά όμως  δημόσια λουτρά της Μπουχάρας, υπάρχουν εδώ και οκτώ αιώνες. Η περιπλάνηση στην μοναδική  απόλαυση άρχιζε στο ειδικό δωμάτιο αλλαγής των ρούχων, απελευθέρωσης απ’ αυτά για την ακρίβεια. Από αυτό το δωμάτιο, ο πελάτης οδηγούνταν στην αίθουσα σαπουνίσματος για πλύσιμο. Στενά περάσματα οδηγούσαν στο χαμάμ, με ένα δροσερό χώρο στην αίθουσα για ξέπλυμα, ένα άλλο χώρο παραμονής στον ζεστό ατμό για εφίδρωση, ξέπλυμα και στη συνέχεια μασάζ, μια υποχρεωτική διαδικασία για την λουτρά μπουχάρα σχορετσανίτηςεπιδιωκόμενη χαλάρωση του ταλαιπωρημένου σώματος και της κουρασμένης ψυχής.

Μερικά από τα πολλά δημόσια λουτρά της  Μπουχάρας, όπως το Hammomi Sarrafon και Hammomi Bozori-Kord,εξακολουθούν να λειτουργούν. Αυτές οι ημιυπόγειες κατασκευές βρίσκονται στριμωγμένες ανάμεσα στις άλλες δομές, ενώ οι χαμηλοί τους τρούλοι μόλις υψώνονται πάνω από το σύνηθες επίπεδο της αγοράς. Αν και τα παλιά δημόσια λουτρά σήμερα βελτιώθηκαν αισθητώς σε πολλά σημεία, εντούτοις διατηρούν έντονα την πανάρχαια εμφάνισή τους, τόσο εντός όσο και εκτός των αρχιτεκτονικών τους δομών.

Η πηγή του ατμού σε αυτά τα λουτρά προέρχεται από έναν τεράστιο ατμολέβητα (καζάνι) χτισμένο μέσα  στον τοίχο του οικοδομήματος. Σκέφτηκα λοιπόν ότι μια  επίσκεψη σε ένα χαμάμ θα ήταν από τις πλέον αξέχαστες εμπειρίες στον κόσμο των πλούσιων παραδόσεων της Μπουχάρας που είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένες με την πλούσια ιστορία αυτής της πόλης.

Φυσικά δεν θα πρέπει επ’  ουδενί να συγχέονται με κάποιες άλλες διαθέσιμες εγκαταστάσεις πλυσίματος που υπήρχαν κάποτε  σε πολλά μέρη της πόλης, όπως αυτές που χρησιμοποιούνται για ένα είδος ελλιπούς πλυσίματος πριν από κάθε προσευχή και ακόμα οι λουτρά μπουχάρα σχορετσανίτηςονομαζόμενες guslhona, τουτέστιν περιοχές που χωρίζονταν σε απομονωμένες καμπίνες για πλήρες θερμό λουτρό το οποίο δεν ήταν δυνατόν, για διάφορους λόγους, να γίνει στο σπίτι.

Ο καθένας που χρησιμοποιούσε τις τελευταίες δομές ερχόταν εδώ με το κεφάλι καλυμμένο με το μπουρνούζι, με τα δικά του απαραίτητα προς τούτο υλικά και φυσικά ήταν υπεύθυνος και για την καθαριότητα του σχηματισμού μετά το λουτρό του. Πολλές φορές όμως, η γειτονιά πλήρωνε κάποιο φτωχό κάτοικο ο οποίος ήταν υπεύθυνος για την όλη λειτουργία αυτού του είδους του λουτρού.

Στη Μπουχάρα επέζησε άλλο ένα συγκρότημα αρχαίων δημόσιων  λουτρών, τα λουτρά Hammomi-Kord Bozori, δίπλα από το εμπορικό συγκρότημα Toki-Tilpak-Furushon. Οι ιθύνοντες ισχυρίζονται ότι είναι το αρχαιότερο χαμάμ του κόσμου, που λειτουργεί συνεχόμενα από τότε που άνοιξε τις θύρες τουπου οριοθετείται στον 14ο αιώνα.

Πολλοί κάτοικοι της πόλης καταφεύγουν εδώ ακόμα και σήμερα που πολλά άλλαξαν στον τομέα του μπάνιου στο σπίτι του καθενός. Άλλωστε τα μυστικά του ανατολίτικου μασάζ βρίσκονται μόνον εδώ. Το  μπάνιο στο χαμάμ είναι ομολογουμένως πολύ προσωπική υπόθεση. Εδώ στα δωμάτια ατμού μπορεί ο πελάτης να καθίσει όση ώρα επιθυμεί και  να χρησιμοποιήσει τους πλαστικούς κουβάδες και λεκάνες. Οι υπεύθυνοι χορηγούν μια  καθαρή πετσέτα,  ένα ύφασμα(lungi)για την κάλυψη του σώματος στα διάφορα στάδια της λουτρά μπουχάρα σχορετσανίτηςπεριπλάνησης, και βεβαίως σανδάλια, γιατί  το πάτωμα μπορεί να αποδειχτεί πολύ θερμό κι ακόμα  το περπάτημα χωρίς παπούτσια πάνω  στο μαρμάρινο δάπεδο  να  είναι επικίνδυνα ολισθηρό.

Η διακόσμηση των τοίχων των δημόσιων λουτρών Hammomi-Kord Bozori, στην αίθουσα υποδοχής, προϊδεάζει τον  υποψήφιο πελάτη όσον αφορά τα μελλούμενα. Η τιμή της όλης διαδικασίας ποικίλει αναλόγως των προσφερομένων υπηρεσιών, αλλά κυμαίνεται από δέκα μέχρι και τριάντα δολάρια. Πλύσιμο, ξέπλυμα, μασάζ, μυρωδικά και αιθέρια έλαια για να απαλύνει το σώμα  και να ηρεμήσει ο νους, οι βασικότερες υπηρεσίες του προσωπικού των λουτρών.

Προσπάθησα να κρατήσω στην ψηφιακή μνήμη μερικές στιγμές από το εσωτερικό ετούτων των πανάρχαιων ανατολίτικων σχηματισμών. Στην αρχή αποδείχτηκε σχετικά εύκολη διαδικασία. Σταδιακά όμως και προχωρώντας ολοένα και πιο βαθιά η κατάσταση χειροτέρευε, η θερμοκρασία των αιθουσών αυξανόταν, οι υδρατμοί γέμιζαν ανελέητα το περιβάλλον, ο ιδρώτας έπεφτε κρουνηδόν από όλο το κορμί, η μύτη το ίδιο να τρέχει,  βήχας προσπαθούσε να προστατέψει τα έκπληκτα, απροετοίμαστα και απροστάτευτα  πνευμόνια από τους πηχτούς υδρατμούς, το κεφάλι μάλλον λειτουργούσε περίεργα, τα μάτια όπως κι ο φακός της κάμερας θάμπωναν  αργά αλλά σταθερά, στην αρχή τον καθάριζα να αποτυπώσω ότι ήταν δυνατόν, στο τέλος παραιτήθηκα τελεσίδικα από την απέλπιδα προσπάθεια απογοητευμένος. Τα πάντα γέμισαν υδρατμούς και υγρασία!

Η διαδικασία περατούται με την απαραίτητη ανάπαυση στο σαλόνι υποδοχής και την απόλαυση κάποιου πράσινου τσαγιού σε μια τυπική ουζμπέκικη πορσελάνινη κούπα, παρέα με τους άλλους πελάτες και καλεσμένους.